فیزیوتراپی در بیماری‌ام اس

فلج چندگانه (بیماری ام اس) بیماری مزمن و پیشرونده‌ای است که در اصل جوانان به آن مبتلا می‌شوند. در حدود 5/2 میلیون نفر در سراسر جهان مبتلا به ام اس تشخیص داده شده‌اند. تأثیر این بیماری بسیار گسترده است و اگرچه هیچ درمان شناخته شده‌ای برای آن وجود ندارد، می‌توان آن را به طور موفقیت‌آمیزی با توانبخشی و مدیریت پزشکی تحت کنترل درآورد.

در کلینیک فیزیوتراپی اسدی، به مبتلایان به ام اس کمک می شود تا بتوانند با عوارض بیماری مبارزه کرده، و کیفیت یک زندگی عادی را داشته باشند، در این کلینیک به بیماران کمک می شود تا بتوانند به مشکلاتی از قبیل عدم تعادل، دشواری در راه رفتن و خشکی و سفتی مفاصل غلبه کنند و بدین ترتیب از عوارضی همچون افسردگی مصون بمانند. روش های مورد استفاده توسط متخصصین این کلینیک شامل ورزش، حرکات اصلاحی و... می باشد، تا به بیماران تحرک و تعادل گذشته را بازگردانند.

بیماری ام اس چیست؟

img_top_ms

در بیماری‌ ام اس غلاف میلین، ماده پوشش دهنده و محافظ اعصاب در سیستم عصبی مرکزی بدن، تخریب می‌شود. عصب‌ها بدون غلاف میلین نمی‌توانند به خوبی با یکدیگر ارتباط برقرار کنند. علایم ام اس در بیماران مختلف، بسته به این که کدام بخش از سیستم عصبی آسیب دیده است، متفاوت می باشد و ساختارهای کنترل کننده حرکت، احساس و فرایندهای ذهنی را دربرمی‌گیرند. با این حال بیش از 91 درصد تمام بیماران مبتلا به ام اس از دشواری در راه رفتن و حرکت بدن شکایت دارند.

اگر چه بیماری ms به ندرت کشنده و مرگبار است، اما عوارض آن، از جمله تنفس دشوار، آسیب‌های منجر به زمین خوردن و سقوط و فقدان کلی توانایی حرکتی، می‌تواند شدید باشد. فرآیند بیماری را می‌توان با فیزیوتراپی و درمان مناسب تحت کنترل درآورد و حرکت را بهبود بخشید و حفظ کرد.درادامه به بحث علائم بیماری ام اس  و درمان بیماری ام اس با روش های متفاوت میپردازیم.

علایم و نشانه ها

بیماری ام اس نشانه‌ها و علائم متعددی دارد که در زیر به شماری از آن‌ها اشاره می‌شود:

  • خستگی مزمنی که با استراحت برطرف نمی‌شود.
  • دشواری در راه رفتن و مشکل حفظ تعادل
  • سفتی و گرفتگی یا احساس سنگینی در پاها یا دست‌ها
  • اختلال‌های مثانه و یا روده مانند فوریت ادراری یا نشت ادرار
  • به وجود آمدن مشکل در حافظه و تفکر
  • درد و احساس‌های ناخوشایند دیگر
  • مشکلات عاطفی یا خلق و خوی ناپایدار مانند افسردگی
  • اختلال‌های دید به رغم مناسب بودن قدرت بینایی
  • سرگیجه یا دوران سر
  • دشواری در تکلم

مدیریت این بیماری بسیاری از علائم و نشانه‌ها، اما نه تمام آن‌ها، را بهبود می‌بخشد. از آنجایی که‌ ام اس تأثیر متفاوتی بر هر بیمار دارد، بیماران نشانه‌ها و علائم متفاوتی را، علی‌رغم ابتلا به نوع یکسانی از ام اس، تجربه می‌کنند.

علائم بی‌ثبات

علائم ام اس حالت رفت و برگشتی دارند و بیماری گاهی در مرحله بهبود و سکون قرار می‌گیرد. علائم در زمان عود بیماری از نظر شدت و استمرار متغیراند. بیمار در صورت عود شدید بیماری باید بستری شود، اما علائم ملایم‌تر را می‌توان با مصرف دارو در خانه مدیریت کرد. علائم پس از عود بیماری مجدداً فرو خواهند نشست، اما ممکن است نقص عملکردی اندکی را به دنبال داشته باشد. برخی بیماران مرحله عود بیماری را بدون به جا ماندن مشکل جدیدی طی می‌کنند و بهبود می‌یابند، اما گروهی دیگر با سطح بالاتری از ناتوانی مواجه می‌شوند.

بیمار پس از پایان مرحله عود بیماری ام اس، احساس پایداری می‌کند و با بهبودی نسبی در توانایی انجام فعالیت‌های روزمره روبه‌رو می‌شود. متخصص فیزیوتراپی نیز به بیمار کمک می‌کند تا قدرت و استقامت را در طول دوره خاموشی و بهبود بیماری، بازیابد.

افسردگی

25 درصد از بیماران دچار ام اس از افسردگی رنج می‌برند. افسردگی باعث می‌شود تا دوران سازگاری اولیه‌ی پس از تشخیص ام اس به سختی طی شود. بیمار در مواجهه با چالش‌ها و مشکلات مداوم بیماری به مرور زمان از پا درمی‌آید و افسردگی کیفیت زندگی بیمار را به نحو ناخوشایندی تنزل می‌دهد. به این علل افسردگی را نیز باید در کنار کنترل خود بیماری مدیریت کرد. گروه مراقبت پزشکی، شامل پزشک و متخصص فیزیوتراپی، به بیمار کمک می‌کند تا به اهداف یک زندگی پویا و پربار دست یابد و این دستاوردهای ارزشمند را به راحتی از دست ندهد و تسلیم بیماری نشود.

تشخیص

Symptoms-of-multiple-sclerosis1

طریقه و طرز تشخیص بیماری ام اس با توجه به معیارهای زیر مشخص می شود.

  1. بروز دو علامت به فاصله حداقل 6 ماه از یکدیگر در دو قسمت متفاوت بدن (برای مثال دست و پا، توانایی‌های حرکتی و حسی، دید و تکلم)
  2. وجود علائم حاکی از حمله‌های اخیر در مغز یا نخاع در تصاویر ام. آر. آی.
  3. یافته‌های غیرطبیعی در مایع مغزی ـ نخاعی گرفته شده طی عمل پونکسیون کمری یا نخاعی (نمونه‌گیری از مایع مغزی ـ نخاعی)
  4. حذف احتمال ابتلا به عارضه‌هایی با علائم مشابه مانند سکته مغزی، تومور یا دیگر بیماری‌های عصب‌شناختی پیشرونده

درمان فیزیوتراپی

فیزیوتراپی بیماران دچار ام اس بر بازگشت آنان به نقش‌های اجرایی در خانه، محل کار و جامعه متمرکز می‌شود. متخصص فیزیوتراپی بیمار را در نخستین مراجعه کاملاً معاینه می‌کند تا ناحیه‌های قدرت و ضعف را تعیین کند و سپس بر مبنای نتایج به دست آمده، شرایط بیمار و اهداف وی برنامه تمرینی خاصی را به منظور انجام در کلینیک  و خانه تهیه می‌کند.

بر اساس نتایج مطالعات پژوهشی، بیماران در مراحل اولیه ‌ام اس با بروز تغییراتی در توانایی راه رفتن، حفظ تعادل و تنفس روبه‌رو می‌شوند. این نشانه‌های اولیه، در صورت نادیده گرفته شدن، به ناتوانی بیشتر منجر می‌شوند. زمانی که تشخیص ام اس تأیید می‌شود، بهترین گزینه این است که فیزیوتراپی بی‌درنگ شروع شود تا بیمار را در مبارزه با چالش‌های ملایم یاری کند و سرعت پیشرفت علایم و نشانه های بیماری را کاهش دهد. در ادامه روش های فیزیوتراپی که برای این منظور بکار برده می شود، ذکر شده است.

اولتراسوند

متخصص فیزیوتراپی از روش‌های حرکت دادن، دستکاری مفصل یا ماساژ عضلات و دیگر مدالیته‌ها، مانند کمپرس سرد، تحریک الکتریکی یا اولتراسوند نیز بهره می‌گیرد.

متخصص فیزیوتراپی به بیمار در غلبه بر مشکلات‌ ناشی از بیماری یا آسیب کمک می‌کند؛ هدف این متخصصین آن است که بیماران استقلال عملکردی را بازیابند و زندگی کامل و فعالی را در خانه و اجتماع دنبال کنند. متخصص فیزیوتراپی با همکاری پزشک معالج بیمار و دیگر اعضاء گروه مراقبت پزشکی برنامه‌ای درمانی را با هدف بهبود بیمار و برآوردن نیازهای وی طرح‌ریزی می‌کند.

آب درمانی و ورزش‌های آبی

بیماران مبتلا به ام اس، ورزش‌های آبی را روش مفیدی برای افزایش فعالیت می‌دانند. دمای استخر دمای مرکز بدن را حین ورزش کردن در حد طبیعی نگه می‌دارد تا قدرت کلی بدن حفظ شود. خاصیت شناوری و رانش آب حمایت لازم را از بیمارانی به عمل می‌آورد که نمی‌توانند روی زمین سفت راه بروند و ضمناً مقاومت ملایمی را در برابر حرکت‌های تمرینی ایجاد می‌کند.

تای چی و یوگا

برنامه‌های دربرگیرنده یوگا و تای چی نیز برای مبتلایان به ام اس سودمند می باشد. تای چی گونه‌ای ورزش با شدت کم و مبتنی بر حرکت است که قابل انجام در حالت ایستاده یا خوابیده است. تنفس عمیق نیز در این تکنیک گنجانده می‌شود. یوگا تمرین تنفس، تمرین برای تقویت و انعطاف‌پذیری و تکنیک‌های مدیتیشن یا آرام‌سازی را دربرمی‌گیرد. متخصص فیزیوتراپی آموزش دیده این ورزش‌ها را متناسب با اهداف و نیازهای هر بیمار تعدیل و طرح ریزی می‌کند.

تمام بزرگسالان باید دست‌کم 150 دقیقه تمرین متوسط را در هفته (در 5 جلسه 30 دقیقه‌ای) انجام دهند.

ورزش و تمرین

Multiple-Sclerosis-Treatment

دیگر گونه‌های تمرین‌ها و ورزش‌های درمانی تقویت عمومی پا و بازو، آموزش تعادل، فعالیت‌های کششی و تکنیک‌های آرام‌سازی را شامل می‌شود که برای بهبود توانایی راه رفتن، قدرت پا و تعادل کلی در زمان فعالیت‌های معمول روزانه مفیداند.

ورزش ایروبیک (هوازی) با استفاده از دستگاه تردمیل، قایق‌رانی یا انواع دوچرخه‌های ثابت، آموزش تعادل، تقویت و کشش تمرین‌هایی مفید برای بیمارانی هستند که در مراحل اولیه ‌ام اس قرار دارند. این نوع برنامه در مجموع بر توانایی فردی مبتنی است و به موازات افزایش تحمل بیمار پیشرفته‌تر می‌شود. هدف فیزیوتراپی در مراحل اولیه‌ ام اس کمک به بیمار در انجام تمام فعالیت‌های متداول است.

پیشرفت بیماری ‌ام اس به ناتوانی بیشتر بیمار می‌انجامد. پژوهش صورت گرفته در حوزه فیزیوتراپی بیانگر این نکته است که بیماران ام اس پس از کامل کردن گونه‌های متفاوت برنامه‌های تمرینی از فواید متعدد در زمینه‌های بسیار بهره‌مند می‌شوند. ورزش ایروبیک، استفاده از وسایل و تجهیزاتی مانند دستگاه اسکی فضایی، تردمیل یا دوچرخه ثابت، می‌تواند قدرت پا، پیاده‎روی و مقاومت تمرینی، تعادل و خلق و خوی بیمار را بهبود بخشد.

متخصص فیزیوتراپی احتمالاً توصیه می‌کند تا بیمار در ابتدا آهسته پیش برود و به تدریج سرعت یا تعداد دفعات انجام تمرین‌ها را بیشتر کند.

ضمناً به بیمار پیشنهاد می‌شود تا به منظور جلوگیری از گرم شدن بیش از حد (یکی از مشکلات رایج بیماران مبتلا به ام اس) موارد زیر را رعایت کند:

  • انتخاب محلی خنک برای تمرین کردن
  • پوشیدن لباس گشاد و خنک که به گردن نچسبد و تنفس را دشوار نسازد.
  • ثابت کردن پنکه در بالای سر
  • نوشیدن آب سرد فراوان

در ادامه چند تمرین مناسب برای بیماری ام اس شرح داده می شود، توجه داشته باشید به شرطی این ورزش ها برای درمان و کنترل بیماری ام اس موثر هستند که توسط یک فیزیوتراپیست و با توجه به در نظر گرفتن شرایط شما تجویز شده باشد.

  • پلانک: تقویت عضله‌های مرکزی

1

حرکت پلانک تمرین مناسبی برای تقویت عضله‌های مرکزی (عضله‌های شکم، کمر و پشت بدن) محسوب می‌شود.

1.روی شکم روی کف زمین یا تشک دراز بکشید.

2.بدن را با تکیه‌گاه قرار دادن آرنج‌ها و پنجه‌ها به صورتی بالا ببرید که بدن از نوک سر تا نوک پنجه صاف باشد. آرنج‌ها باید دقیقاً زیر شانه‌ها باشند.

3.عضله‌های شکم را برای جلوگیری از برجسته شدن باسن سفت کنید. 10 تا 15 ثانیه در این حالت بمانید.

4.به حالت اولیه برگردید و 10 تا 15 ثانیه استراحت کنید.

5.این حرکت را 3 تا 5 بار تکرار کنید. با قوی‌تر شدن عضلات سعی کنید مدت را به 20 ثانیه افزایش دهید.

  • پل: پرورش چند عضله

2

این تمرین برای بهبود وضعیت عضله‌های شکم، کمر، سرینی و پا مفید است.

1.به پشت دراز بکشید و دست‌ها را در دو سمت بدن قرار دهید.

2.پاها را به سمت داخل و رو به باسن بیاورید، در این بین کف پاها را از روی زمین بلند نکنید.

3.عضله‌های شکم را به گونه‌ای منقبض کنید که ناف به سمت داخل و ستون فقرات کشیده شود.

4. نفس را هنگام بلند کردن مفصل‌های ران (لگن) و سفت کردن عضله‌های سرینی بیرون بدهید. بدن در انتهای حرکت باید خطی مورب را از زانو تا قفسه سینه ایجاد کند.

5.اندکی توقف کنید و سپس همان طور که به حالت اولیه برمی‌گردید نفس را به داخل بکشید.

6.این حرکت را 10 تا 12 بار تکرار کنید.

  • شنا روی دیوار: تقویت بالاتنه

3

شنای روی دیوار از تمرین‌های بالاتنه به شمار می‌رود که به تقویت عضله‌های سه سر، سینه‌ای و دلتوئید (والی) کمک می‌کند. این حرکت را می‌توان در حالت نشسته یا ایستاده انجام داد.

1.در حالت نشسته یا ایستاده به فاصله تقریباً دو پایی از دیوار، روبه‌روی آن بایستید و پاها را به یکدیگر بچسبانید.

2.دست‌ها را صاف روی دیوار بگذارید. بازوها را به صورت کاملاً صاف و کشیده تا ارتفاع شانه بالا بیاورید و با عرضی اندکی بیشتر از عرض شانه باز کنید.

3.با آرنج‌های جمع شده در کنار بدن به سمت دیوار تا جایی خم شوید که بینی تقریباً دیوار را لمس کند. در این حالت بمانید و بر وضعیت اندامی خود متمرکز شوید. در این حالت باید کشش ملایمی را در عضله‌های ساق پا (در صورت ایستادن) و در قسمت بالای قفسه سینه حس کنید. اگر در حالت ایستاده حرکت را انجام می‌دهید بدن از سر تا پنجه، باید خط مستقیمی را ایجاد ‌کند و اگر در حالت نشسته حرکت را انجام می‌دهید پشت بدن باید کاملاً صاف باشد. 

4.به آهستگی به حالت اولیه برگردید.

5.این حرکت را 3 تا 5 بار انجام دهید.

مزایا و فواید فیزیوتراپی

فیزیوتراپی بسیاری از علائم ام اس را تسکین می‌دهد و توانایی راه رفتن را بهبود می‌بخشد. بیمار می‌تواند بلافاصله پس از تأیید تشخیص ابتلا به ام اس، فیزیوتراپی را شروع کند و برنامه تهیه شده را در تعداد جلسات لازم دنبال کند. متخصص فیزیوتراپی با تجربه و دانش کافی در زمینه درمان بیماری ام اس جزء کادر پزشکی بعضی از بیمارستان‌ها، به ویژه بیمارستان‌های توان‌بخشی، است. مراجعه به متخصص فیزیوتراپی در رفع مشکلات زیر به بیمار کمک می‌کند:

  • مشکلات تعادل
  • هماهنگی ضعیف
  • خستگی مزمن
  • نداشتن تناسب اندام
  • درد
  • ضعف
  • راهکارهای ذخیره انرژی

یک تا سه جلسه فیزیوتراپی کافی خواهد بود. متخصص فیزیوتراپی در نخستین جلسه بیمار را معاینه می‌کند و تمرین‌های قابل اجرا در خانه را آموزش می‌دهد.

ضمناً این متخصص برنامه تناسب اندام خاصی را متناسب با قدرت و اهداف بیمار طراحی می‌کند. تمرین و ورزش منظم برای کلیه بیماران مبتلا به ام اس در تمام سطح‌های توانایی مفید است و بیمار می‌آموزد تا چگونه بر خستگی مزمن و حساسیت در برابر گرما غلبه کند و بیشترین فایده را از فیزیوتراپی ببرد. متخصص فیزیوتراپی روش‌های بهتر حرکت کردن و انجام وظایف خانه را آموزش می‌دهد و پیشرفت بیمار را در جلسه‌های بعدی بررسی می‌کند. بیمار موارد زیر را فرامی‌گیرد:

  • کشش برای جلوگیری یا از بین بردن گرفتگی عضلانی
  • حرکت‌هایی برای قوی نگه داشتن عضله‌ها
  • تمرین‌های دامنه حرکتی
  • راهکارهایی برای جلوگیری از سقوط و زمین خوردن
  • روش استفاده از عصا، چوب زیر بغل، اسکوتر، صندلی چرخدار یا دیگر وسایل کمکی در صورت لزوم

اکثر متخصصین فیزیوتراپی تعداد جلسات بیشتری را در نظر می‌گیرند تا بیمار به اهداف خود برسد، برای مثال بر مشکل کشیدن پا روی زمین که سرعت گام برداشتن‌اش را آهسته می‌سازد غلبه کند. البته برخی متخصصین نیز پیگیری جلسات در خانه را توصیه می‌کنند.

متخصص فیزیوتراپی در مواجهه با آن دسته از بیمارانی که علائم ام اس عملکردشان را مختل ساخته است، به دقت شرایطشان را بررسی و محدودیت‌های‌شان را ثبت می‌کند.

پیشگیری

دانشمندان هنوز علت خاص ابتلا به ام اس را نیافته‌اند؛ با این حال بهترین اقدام برای پیشگیری، پیگیری سبک زندگی سالم است. انجام حداقل 150 دقیقه فعالیت جسمی متوسط در هر هفته (30 دقیقه در پنج روز از هفته)، رعایت رژیم غذایی سالم، خوابیدن به اندازه کافی و مدیریت استرس و فشار روانی روزانه همگی از جنبه‌های یک سبک زندگی سالم به شمار می‌روند. تشخیص زود هنگام و درمان مناسب بیماری ام اس زندگی پویا و موفقیت‌آمیزتری را به ارمغان خواهد آورد.

بیماری ام اس را به رغم ناشناخته بودن علتش می توان کنترل کرد، و تا حدی از عوارض این بیماری کاست. برای اینکه بهترین نتایج را از روند درمان داشته باشید، باید درمان در زمان مناسب شروع کنید، برای این منظور با مشاهده اولین علایم و نشانه های ام اس، به پزشک مراجعه کنید تا در صروت تشخیص این بیماری، درمان شما را شروع کند.

نویسنده: فاطمه اسدی- فیزیوتراپیست