درمان صافی کف پا با ورزش های اصلاحی و فیزیوتراپی

در عارضه صافی کف پا، که در علم پزشکی با اصطلاح "پس پلانوس" نیز از آن یاد می‌شود، قوس ملایم بخش داخلی کف پا، دقیقاً در مقابل پاشنه، از بین می‌رود. اگر این قوس و گودی کف پا تنها در زمان ایستادن از بین برود و هنگام بلند شدن کف پا از زمین دوباره ایجاد شود، با عارضه صافی انعطاف‌پذیر یا نرم کف پا روبه‌رو هستیم. اما چنانچه کف پا در هر دو حالت، ایستاده و بلند شده از زمین، صاف باشد، با عارضه کف پای صاف سخت مواجه هستید. درمان صافی کف پا با فیزیوتراپی، ورزش های کف پای صاف و حرکات اصلاحی امکان پذیر می باشد که در ادامه به بحث علت درد کف پا می پردازیم.

علائم و نشانه ها

Untitled98

تفاوت بین علامت و نشانه این است که بیمار علایم صافی کف پا را احساس می‌کند و گزارش می‌دهد، اما دیگران از جمله پزشک متوجه نشانه‌ها می‌شوند. درد مچ پا یک علامت و تورم آن یک نشانه است.

علائم این عارضه گوناگون‌اند و معمولاً به شدت آن بستگی دارند. برخی از توزیع نامساوی وزن بدن رنج می‌برند و پاشنه کفش‌شان، اغلب یک لنگه‌ی آن، سریع‌تر از حالت عادی پاره می‌شود. رایج‌ترین علائم صافی کف پا عبارت‌اند از:

  • درد مچ پا (قسمت داخلی)، که گاهی با تورم نیز همراه است.
  • درد پا به طور کلی
  • درد کف پا در قسمت قوسی شکل
  • درد عضله ساق پا
  • زانودرد
  • درد مفصل ران
  • درد پشت و کمر
  • درد قسمت پایین پا
  • افراد دارای کف پای صاف از خشکی یک یا هر دو پا رنج می‌برند.
  • کف یک یا هر دو پا ممکن است هنگام قرار گرفتن روی زمین کاملاً صاف شود یا قوس اندکی داشته باشد.
  • کفش‌ها به شیوه متفاوتی ساییده می‌شوند.

علت

قبل از اینکه به درمان صافی کف پا با فیزیوتراپی و ورزش بپردازیم به بیان علل آن می پردازیم. صافی انعطاف‌پذیر کف پا در میان خردسالان رایج و طبیعی قلمداد می‌شود، چون کف پای نوزادان هنگام تولد به طور طبیعی دارای قوس نیست. قوس کف پا گاهی اوقات تا سن 7 تا 10 سالگی به طور کامل شکل نمی‌گیرد. حتی 15 تا 25 درصد بزرگسالان نیز دچار صافی انعطاف‌پذیر کف پا هستند و علائم خاص این عارضه هرگز در اکثر این افراد بروز نمی‌یابد. صافی کف پای بسیاری از بزرگسالانی که از دوران کودکی کف پای‌شان به طور انعطاف‌پذیر صاف بوده است، عارضه‌ای ارثی و مرتبط با شل بودن عمومی رباط‌ها (لیگامان‌ها) است. مفصل‌های سراسر بدن، و نه فقط پای، این افراد معمولاً از انعطاف‌پذیری و قابلیت حرکت بسیار بالایی برخوردار است. کف پای صاف در دوران بلوغ نیز به علت ابتلا به بیماری‌های مفصلی مانند آرتریت روماتوئید و اختلال‌های عملکرد عصبی (نوروپاتی) ایجاد می‌شود.

علت صافی کف پا از نوع سخت آن، بر خلاف صافی انعطاف‌پذیر، غالباً پی‌آمد وجود مشکلی قابل توجه در ساختار یا رباط (لیگامان) استخوان‌های تشکیل دهنده قوس پا است. بعضی از علل صافی کف پا عبارت‌اند از:

  • عمودی بودن مادرزادی استخوان تالوس (قاپ) پا: در این عارضه هیچ قوسی در کف پا وجود ندارد، چون استخوان‌های پا به نحو مناسبی تراز و منظم نیستند. در بعضی موارد به جای قوس طبیعی قوسی معکوس (کف پای گهواره‌ای) وجود دارد. عمودی بودن مادرزادی استخوان تالوس (قاپ) عارضه‌ای نادر است که همان‌گونه که از نام آن برمی‌آید از همان بدو تولد وجود دارد. این عارضه غالباً مرتبط با اختلال‌هایی ژنتیکی مانند سندرم دان یا دیگر اختلال‌های مادرزادی دانسته می‌شود. علت بروز صافی کف پا به دلیل این مشکل در قریب به نیمی از موارد مشخص نیست.
  • پیوستگی قوزک پا (کف پای صاف انقباضی نازک نی): در این عارضه ارثی، دو یا چند استخوان به گونه‌ای به یکدیگر متصل می‌گردند که انعطاف‌پذیری پا مختل می‌شود و قوس طبیعی از بین می‌رود. این عارضه نادر غالباً بر چند نسل یک خانواده اثر می‌گذارد.
  • در رفتگی کناری ساب‌تالار یا صافی اکتسابی کف پا: این عارضه در فردی رخ می‌دهد که قوس کف پای‌اش در ابتدا طبیعی بوده است. هنگام دررفتگی کناری ساب‌تالار، استخوان تالوس (قاپ) قرار گرفته درون قوس کف پا از جا درمی‌آید. استخوان تالوس در رفته از جای خود به بیرون می‌لغزد و به سمت پایین و کنار می‌افتد و قوس را از بین می‌برد. این اتفاق معمولاً به یک‌باره و ناگهانی و به دلیل وارد شدن صدمه‌هایی با شدت بالا هنگام سقوط از بلندی، تصادف وسایل نقلیه موتوری یا ورزش کردن رخ می‌دهد و احتمالاً همراه با شکستگی یا آسیب‌های دیگر خواهد بود. عامل‌های خطر زیر احتمال صافی کف پا را افزایش می‌دهد:
  • چاقی
  • دیابت
  • بالا رفتن سن
  • بارداری
  • آرتریت روماتوئید
  • صدمه دیدن مچ یا کف پا
  • اختلال عملکرد یا پارگی تاندون درشت نی خلفی

تشخیص

چنانچه صافی کف پا با هیچ علامت یا نشانه آزاردهنده‌ای همراه نباشد، معمولاً مراجعه به پزشک یا متخصص ارتوپد برای تشخیص کف پای صاف ضرورتی ندارد. اما در صورت مواجهه با هر یک از موارد زیر باید به پزشک یا فیزیوتراپیست مراجعه نمود:

  • صاف شدن ناگهانی کف پا
  • بروز درد کف پا، مچ یا پایین تنه
  • بروز علائم ناخوشایندی که با پوشیدن کفش‌ حمایت کننده و اندازه پا بهبود نمی‌یابد.
  • صاف‌تر شدن کف یک یا هر دو پا
  • سخت (سفت) شدن کف پا
  • احساس سنگینی و لختی در پاها

اکثر پزشکان و  فیزیوتراپیست های مجرب صافی کف پا را تنها با مشاهده ایستادن و راه رفتن بیمار و معاینه کف پا تشخیص می‌دهند. پزشک سابقه پزشکی بیمار را بررسی می‌کند و پای او را از روبه‌رو و پشت سر نگاه می‌کند و احتمالاً از بیمار می‌خواهد تا روی نوک انگشتان بایستد تا شکل و عملکرد هر پا را در این حالت ارزیابی کند. همچنین در بعضی موارد دستور انجام پرتونگاری (اشعه ایکس)، سی.تی. اسکن (مقطع‌نگاری رایانه‌ای) یا ام.آر.آی. (تصویربردای روزنانس مغناطیسی) می‌دهد.خار پاشنه پا علاوه بر دلایل دیگر ، بر اثر  صافی کف پا یا زیاد بودن قوس کف پا نیز بوجود می آید ، خارپاشنه غالباً نتیجه کشیدگی بیش از حد رباط‌ها و عضله‌های کف پا است، که به نوبه خود کشش آرنگ کف پا و پارگی مکرر (عادتی) غشاء پوشاننده استخوان پاشنه را در پی دارد.

مبتلا بودن به کف پا صاف یا افتادگی قوس را می‌توانید خودتان بررسی کنید.

درمان

در ادامه راه های درمان صافی کف پا با فیزیوتراپی، حرکات اصلاحی و ورزش شرح داده شده است.

درمان با فیزیوتراپی

flat_foot_pleven_PSBNH04

فیزیوتراپیست متخصصی است که در زمینه پیاده‌سازی مداخله‌ها آموزش دیده است. روش های معمول درمان صافی کف پا و درمان قوس کف پا با فیزیوتراپی عبارتند از:

  • تکنیک درمان دستی (کایروپراکتیک): فیزیوتراپیست در این روش از ماساژ بافت، ماساژ عمیق سایشی، کشش با دست و متحرک‌سازی مفصل برای بازیابی قابلیت و دامنه حرکتی پاها و تاندون‌ها بهره می‌گیرد.
  • درمان صافی کف پا با ورزش درمانی: این روش شامل تمرین‌های مقاومتی و کششی می‌شود که به منظور بازیابی دامنه حرکتی و تقویت پا و عضله آسیب دیده انجام می‌شوند.
  • بازآموزی عصبی عضلانی (NMR): به منظور درمان صافی کف پا برای بازیابی تعادل، بازآموزی پایین تنه و بهبود مکانیک و نحوه‌ی حرکت آن (برای مثال دویدن، پریدن، با پا ضربه زدن یا گام برداشتن) در فعالیت روزانه.
  • روش های دیگر: روش هایی مانند اولتراسوند، تحریک الکتریکی، یخ، لیزر سرد و ... برای کاهش التهاب پا و تاندون و درمان درد کف پا  .
  • برنامه ورزش های اصلاحی خانگی: شامل تمرین‌های کششی، مقاومتی و پایداری، آموزش شیوه صحیح انجام وظایف روزمره و ارتقاء برنامه به سطح عملکردی پیشرفته‌تر.

پزشک برای درمان صافی کف پا علاوه بر فیزیوتراپی توصیه می‌کند که روش‌های زیر نیز مورد استفاده قرار بگیرند:

  • استراحت و یخ
  • مسکن برای کاهش ناراحتی و ممکن ساختن انجام بدون درد تمرین‌های توصیه شده
  • درمان جراحی صافی کف پا برای اصلاح آسیب‌شناسی اصلی یا دلیل کف پای صاف می باشد.
  • ارتزها، کفی طبی یا کفش‌های مخصوص
  • باندپیچی برای حمایت از ساختارهای آسیب دیده

مزایای درمان صافی کف پا با فیزیوتراپی عبارتند از:

  • بهبود حالت و وضعیت پا
  • بهبود الگوی راه رفتن
  • کاهش بی دست و پایی
  • کاهش درد و احتمال ابتلا به مشکلات ثانویه مفصل

کفش و کفی طبی

podi4_10

اگرچه احتمالاً از فواید ارتزها (وسایل تعدیل کننده قوس کف پا که درون کفش قرار می‌گیرند مانند کفی طبی) آگاه هستید، نکته منفی کفی طبی این است که آنها فقط هنگام کفش به پا داشتن مفید هستند، از طرفی کفش‌های شیک و مد روز زیادی را نمی‌توانید پیدا کنید که بتوان ارتوز را با آنها استفاده کرد. دیگر نکته منفی این است که ارتزها حمایت کننده منفعل هستند، یعنی این که چیزی به جز عضله، قوس ناقص کف پا را در حالت صحیح نگه می‌دارد. هر چند استفاده از ارتز در کوتاه مدت مفید است، اما گزارش‌های مطلوبی از استفاده بلندمدت آن به دست نرسیده است. پس راهکار درمان صافی کف پا چیست؟

بدن انسان بر طبق اصل عرضه و تقاضا کار می‌کند. با فشار آوردن به عضله‌ها برای مثال هنگام ورزش کردن باعث می‌شوید تا عضله‌های بدن قوی‌تر شوند. متأسفانه عکس این مطلب نیز صحیح است. چنانچه عضله‌ها را تحریک نکنید، آنها بیش از پیش ضعیف خواهند شد. به بیان ساده‌تر چون ارتزها کاری را انجام می‌دهند که عضله‌های پا باید به عهده بگیرند، این عضله‌ها به تدریج و به مرور زمان ضعیف‌تر از پیش می‌شوند. نتیجه نهایی این فرایند ضعیف شدن بیشتر عضله‌های پا، صافی کف پا یا چرخش بیش از حد رو به داخل پا است. لازم به ذکر است که صافی کف پا به التهاب آرنگ کف پا (پلانتار فاسیا)، خار پاشنه، متاتارسالژیا (درد جلو پا)، درد جلوی ساق پا و دیگر صدمه‌های ناشی از پیچ خوردن پا می‌انجامد که در نهایت باعث درد بیشتر پا و حتی ستون فقرات می‌شود. تمرین‌های فعال، نرمش ها و حرکات اصلاحی حالت پا مثالی از روش بسیار مناسب کوتاه مدت و بلند مدت بازیابی کنترل کامل پا و درد ناشی از این عارضه به شمار می‌آید.

فیزیوتراپیست پس از ارزیابی وضعیت عضله‌های پا تمرین‌های درجه‌بندی شده‌ای را متناسب با مرحله‌ی بیماری صافی کف پا تجویز می‌کند. پس از تکمیل یک سطح از تمرین‌ها می‌توان بدون بروز آسیب و به نحوی ایمن تمرین‌های سطح بعد را انجام داد. بیمار طی مدتی کوتاه واقعاً قدرت کنترل کردن عضله‌های قوس کف پا را بازمی‌یابد.

ورزش و حرکات اصلاحی

فیزیوتراپیست احتمالاً انجام ورزش ها و حرکت‌های اصلاحی صافی کف پای زیر را پیشنهاد خواهد داد:

تمرین اول: جمع کردن حوله

654

حوله را روی کف زمین پهن کنید. سپس حوله را فقط با کمک انگشتان پای آسیب دیده به سمت خود جمع کنید. میزان مقاومت را می‌توان با قرار دادن وزنه‌ای روی انتهای حوله افزایش داد. این تمرین را 20 بار تکرار کنید. این تمرین یکی از ورزش های اصلاحی صافی کف پا می باشد.

تمرین دوم: ضربه زدن با انگشت

98

تمام انگشتان پا را از روی کف زمین، حین نگه داشتن پاشنه روی کف، بلند کنید، تنها با انگشت شست آهسته به زمین بزنید و چهار انگشت دیگر را در هوا نگه دارید. سپس چند بار آهسته با چهار انگشت به زمین ضربه بزنید و این بار انگشت شست را در هوا نگه دارید. در ابتدا 10 بار ضربه بزنید و به تدریج تعداد ضربه‌ها را به 50 عدد برسانید.

تمرین سوم: کشش عضله ساق پا

963

روبروی دیوار بایستید، یک پا را جلوتر از پای دیگر قرار دهید و پای عقب را ثابت نگه دارید. آنقدر رو به جلو فشار بیاورید تا در عضله ساق پا احساس کشش کنید، اما در این کار آنقدر زیاده‌روی نکنید تا باعث بروز درد بشوید. این حالت را 15 تا 30 ثانیه حفظ کنید. این حرکت را سه بار برای هر پا انجام دهید، این حرکت اصلاحی صافی کف پا را با مشورت فیزیوتراپیست انجام دهید.

تمرین چهارم: کشش تاندون آشیل

444

روبه‌روی دیوار بایستید و یک پا را جلوتر از پای دیگر بگذارید. زانوی عقب را به تدریج خم کنید تا جایی که در تاندون آشیل احساس کشش کنید، اما آنقدر زیاده‌روی نکنید تا باعث بروز درد شوید. این حالت را 15 تا 30 ثانیه حفظ کنید. این حرکت را 3 بار برای هر پا انجام دهید.

کم کردن وزن نیز روش دیگری برای درمان صافی کف پا می باشد.

عوارض

صافی کف پا بر هم‌ترازی بدن و شیوه ایستادن، راه رفتن یا دویدن فرد اثر می‌گذارد و احتمال بروز درد در مفصل ران، درد زانو یا مچ پا را به میزان قابل توجهی افزایش می‌دهد. افراد مبتلا به دیگر مشکلات پا به طور همزمان از کف پای صاف نیز رنج می‌برند یا این مشکل باعث تشدید مشکلات دیگری مانند موارد زیر می‌شود:

  • التهاب تاندون آشیل
  • آرتروز مچ‌ یک یا هر دو پا
  • آرتروز یک یا هر دو پا
  • پینه شست پا
  • انگشت پای چکشی
  • التهاب آرنگ کف پا یا پلانتار فاسیا (درد و التهاب رباط‌های یا لیگامان‌های کف پا)
  • التهاب تاندون درشت نی خلفی
  • درد جلوی ساق پا

این بیماری در کودکان ممکن است وجود داشته باشد که برای درمان و اصلاح آن باید به پزشک مراجعه کرد. درمان کف پای صاف با فیزیوتراپی، ورزش های اصلاحی و حرکات اصلاحی امکان پذیر می باشد، این نرمش ها با توجه به نوع بیماری شما تجویز می شود و تنها تعداد خیلی کمی از بیماران به درمان جراحی نیاز دارند. بنابراین برای درمان صافی کف پا جراحی روش دیگری است که به ندرت نیاز می شود. کفش طبی و کفی طبی می توانند مفید باشند ولی راه حل دائمی برای رفع این مشکل نیستند.

نویسنده: فاطمه اسدی- فیزیوتراپیست