درمان شکستگی استخوان ران پا با فیزیوتراپی

ترک خوردن، خرد شدن یا شکستگی استخوان ران را شکستگی فمور (استخوان ران) گویند که گاهی اوقات چنانچه محل شکستگی در بخش بالای استخوان ران نزدیک به ناحیه مفصل ران باشد، "شکستگی مفصل ران (هیپ)" یا "مفصل ران شکسته" نیز نامیده می‌شود. شکستگی ران پا در صورت ساده بودن و وجود ترک‌های کوتاه در استخوان معمولاً نیازی به جراحی ران پا ندارد و از آتل و گچ استفاده می شود و پس از بهبودی به منظور بازگشت عملکرد طبیعی پا از درمان ورزش و فیزیوتراپی شکستگی ران پا استفاده می شود. همچنین برای تقویت عضلات چهار سر ران با ورزش یا فیزیوتراپی باید تقویت شود. اما اگر شکستگی پا در سراسر استخوان ران وجود داشته باشد یا استخوان در رفته یا خرد شده باشد، معمولاً برای درمان شکستگی ران پا عمل جراحی بی‌درنگ انجام می‌شود.

انواع

شکستگی پا در ناحیه استخوان ران در سه ناحیه‌ی سر استخوان ران (انتهای فوقانی نزدیک لگن)، تنه اصلی استخوان ران پا یا انتهای تحتانی استخوان نزدیک زانو در اثر وارد شدن ضربه‌ای با نیروی زیاد رخ می‌دهد و یا میتواند به علت پوکی استخوان باشد. این ضربه می‌تواند پی‌آمد تحمل وزن بدن (مانند حادثه سقوط از بلندی) یا برخورد به جسمی سخت (مانند تصادف خودرو) باشد. رایج‌ترین علت شکستگی پا و استخوان ران عبارت است از:

  • ضربه با سرعت بالا مانند تصادف وسایل نقلیه موتوری یا موتورسیکلت، سقوط از بلندی یا صدمه دیدن هنگام ورزش‌های تماسی یا پربرخورد
  • ابتلا به بیماری‌هایی استخوانی مانند تومور، بیماری پاگت، کیست استخوانی یا پوکی استخوان و در نتیجه ضعیف شدن استخوان.

شکستگی ران پا بسته به نیروی وارد شده‌ی منجر به شکستگی دارای گونه‌های متفاوت است. قطعه‌های استخوان گاهی در راستای صحیح خود قرار می‌گیرند، اما گاهی این هم‌ترازی به هم می‌خورد و قطعه‌ها جابه‌جا می‌شوند؛ همچنین شکستگی می‌تواند بسته (سالم ماندن پوست) یا باز (سوراخ شدن پوست توسط استخوان) باشد.

پزشکان برای توصیف شکستگی‌ها از نظام طبقه‌بندی استفاده می‌کنند. انواع شکستگی‌های استخوان ران با توجه به موارد زیر طبقه‌بندی می‌شود:

  • محل شکستگی (تنه استخوان ران به سه بخش ابتدایی، میانی و انتهایی تقسیم می‌شود.)
  • الگوی شکستگی (برای مثال استخوان می‌تواند در جهت‌های گوناگونی مانند عرضی، طولی یا میانی بشکند.)
  • پاره شدن پوست و عضله بالای استخوان هنگام صدمه دیدن

رایج‌ترین انواع شکستگی ران پا در قسمت تنه استخوان عبارت‌اند از:

  • شکستگی عرضی: در این نوع شکستگی، خط افقی مستقیمی از این سو به آن سوی تنه استخوان ران ایجاد می‌شود.
  • شکستگی مایل: در این نوع شکستگی پا در ناحیه ران خط زاویه‌داری در عرض استخوان ایجاد می‌شود.
  • شکستگی مارپیچی: خط شکستگی تنه استخوان را مانند نوارهای آب نبات چوبی در میان می‌گیرد. این نوع شکستگی بر اثر چرخش شدید ایجاد می‌شود.
  • شکستگی خرد شده: استخوان در این نوع شکستگی را پا به سه قطعه یا بیشتر می‌شکند. در اکثر موارد تعداد قطعه‌های استخوان با شدت نیروی منجر به شکستگی مطابقت دارد.
  • شکستگی باز: چنانچه استخوان به گونه‌ای بشکند که قطعه‌های استخوان از پوست بیرون بزند یا زخم به سمت پایین و تا استخوان نفوذ کند، شکستگی از نوع باز یا ترکیبی خواهد بود. در شکستگی‌های باز غالباً آسیب بسیار شدیدتری به عضله‌ها، رباط‌ها (لیگامان‌ها) و تاندون‌های اطراف وارد می‌شود و ضمناً احتمال بروز عوارض، به ویژه عفونت، بیشتر خواهد بود و این گونه دیرتر از دیگر گونه‌های شکستگی پا ترمیم می شود.

در تمام انوع این شکستگی ها پس از ترمیم استخوان نیاز به درمان فیزیوتراپی شکستگی ران پا حتی پس از عمل جراحی می باشد.

علائم

شکستگی استخوان ران پا موجب بروز درد بسیار شدید و توانفرسایی در ناحیه فوقانی پا می‌شود و احتمالاً بیمار با موارد زیر مواجه خواهد شد:

  • ناتوانی در حرکت دادن پا یا ایستادن
  • تورم ناحیه مفصل ران
  • خونریزی زخم باز در گونه شکستگی باز و بیرون زدن استخوان از پوست
  • تغییر شکل (بدشکلی) ناحیه استخوان ران
  • هماتوم (تجمع موضعی خون که باعث تغییر رنگ می‌شود) یا کبوی شدید ناحیه شکستگی
  • گرفتگی عضله ران
  • کرختی، گزگز کردن ران یا پا
  • درد کشاله ران

توجه: شکستگی استخوان ران می‌تواند مرگبار باشد. مرگ ناشی از شکستگی استخوان ران در اثر بروز عوارضی چون لخته‌های خون، ذات‌الریه یا التهاب ریه یا عفونت رخ می‌دهد بنابراین باید سریعا برای ترمیم آن اقدام نمود و برای بهبود عملکرد از درمان فیزیوتراپی شکستگی ران پا استفاده کرد. علائم صدمه‌های مرگبار در شکستگی پا در ناحیه ران عبارت‌اند از:

  • خونریزی شدید یا غیرقابل کنترل
  • قطعه استخوان بیرون زده از پوست
  • احساس گیجی یا بیهوش شدن بیمار

17 درصد اشخاص بالای 60 سال دچار شکستگی بسته استخوان ران پا از دنیا می‌روند و 54 درصد دچار عوارض جدی ناشی از شکستگی پا می‌شوند. تنها حدود 25 درصد این افراد می‌توانند زندگی طبیعی خود را مانند گذشته دنبال کنند.

تشخیص

Femur-break

شکستگی استخوان ران پا صدمه‌ای جدی است که توسط پزشک، معمولاً در بخش اورژانس، تشخیص داده می‌شود. پزشک تمام نشانه‌ها و علائم شکستگی پا، اشاره شده در بالا، را بررسی می‌کند و برای تأیید تشخیص خود از پرتونگاری (اشعه ایکس) یا سی.تی. اسکن بهره می‌گیرد. شکستگی ران پا گاهی صرفاً ترکی ساده است و گاهی آنقدر شدید است که استخوان ران به قطعه‌های مجزایی خرد می‌شود که حتی از پوست نیز می‌گذرند.

درمان شکستگی ران پا معمولاً پذیرش سریع بیمار و آماده کردن وی برای جراحی و همچنین درمان گسترده در بیمارستان یا تسهیلات توان‎بخشی را دربرمی‌گیرد. اکثر افرادی که دچار شکستگی استخوان ران پا می‌شوند درمان مخصوصی را طی فیزیوتراپی شکستگی ران پا، ورزش و حرکات اصلاحی یا مراقبت بلند مدت دریافت می‌کنند. بهبود کامل این شکستگی پا در ناحیه ران 12 هفته تا 12 ماه طول می‌کشد، هر چند اکثر بیماران می‌توانند با بهره‌گیری از تخصص و کمک فیزیوتراپیست یک یا دو روز پس از صدمه دیدن و یا جراحی (با استفاده از فیزیوتراپی بعد از عمل جراحی ران پا) راه بروند.

درمان

چنانچه شکستگی ران پا در تنه استخوان همراه با جابجایی و دررفتگی باشد، معمولاً انجام عمل جراحی ران پا ضرورت می‌یابد و پس از عمل نیز از بریس یا آتل محافظ، قالب گچی و یا چوب زیر بغل به مدت چند هفته استفاده می‌شود. اما اگر شکستگی پا در ران توأم با دررفتگی نباشد، درمان شکستگی استخوان ران پا استفاده از چوب زیر بغل و بریس یا اسپلینت (آتل) محافظ، یا بی‌حرکت نگه داشتن با قالب گچی و استفاده از چوب زیر بغل را شامل می‌شود که در حالت دوم پس از برداشتن قالب باید به مدت چند هفته بریس یا اسپلینت محافظ نیز بسته شود.

فیزیوتراپی

فیزیوتراپی بعد از جراحی ران پا با راهنمایی و نظارت جراح ارتوپد و فیزیوتراپیست به تدریج پیشرفت می‌کند، تا با استفاده از تجویز حرکات اصلاحی و ورزش برای شکستگی ران پا بتوانند عملکرد طبیعی را به عضو بازگردانند. یکی از مهم‌ترین مؤلفه‌های توان‌بخشی پس از شکستگی استخوان ران استراحت کافی بیمار و دور ماندن وی از هر گونه فعالیتی است که درد را افزایش می‌دهد ـ برای این منظور بیمار غالباً ناچار است از چوب زیر بغل استفاده کند. هر گاه بیمار توانست بدون درد بعضی فعالیت‌ها را انجام دهد، فعالیت‌های پیش از شکستگی پا و تحمیل وزن بر استخوان را به تدریج و به شرط تشدید نشدن علائم مجدداً شروع می‌کند.

بیماران دچار شکستگی استخوان ران پا باید در قالب برنامه فیزیوتراپی تمرین‌های تعادل، حرکات اصلاحی ران پا، تقویت و انعطاف‌پذیری را بدون درد انجام دهند تا اطمینان حاصل شود که نتیجه بهینه به دست آمده است. در نظر داشتن این نکته بسیار مهم است چون تعادل، قدرت و انعطاف‌پذیری بافت نرم به سرعت در اثر عدم فعالیت از بین می‌رود. فیزیوتراپیست معالج بیمار را در خصوص ورزش ران پا و زمان شروع آنها راهنمایی می‌کند.

پس از تأیید التیام یافتن شکستگی در مراحل بعد، فیزیوتراپیست با بهره‌گیری از روش‌های درمان دستی یا کایروپراکتیک و  ماساژ، تکنیک‌های آزادسازی نقاط ماشه‌ای، متحرک‌سازی مفصل، کشش و برق درمانی به افزایش دامنه حرکتی و عملکرد و تسکین درد کمک می‌کند و همچنین بازگشت هر چه سریع‌تر بیمار به فعالیت‌ها و ورزش‌های پیشین را ممکن می‌سازد. در مراحل پایانی توان‌بخشی و فیزیوتراپی ران پا، ازسرگیری فعالیت یا ورزش به تدریج تحت نظارت فیزیوتراپیست و به شرط تشدید نشدن علائم شروع می‌شود.

مزایای فیزیوتراپی

فیزیوتراپیست برنامه درمانی خاصی را برای تسریع بهبود بیمار طرح‌ریزی می‌کند. این برنامه فیزیوتراپی شکستگی ران پا و درمان‌هایی را شامل می‌شود که بیمار باید در خانه به تنهایی انجام دهد تا بتواند به تدریج زندگی و فعایت‌های معمول روزمرّه خود را از سربگیرد. فیزیوتراپیست سعی می‌کند تا با تأثیرگذاری بر موارد زیر به بهبود بیمار کمک کند:

  • میزان درد
  • حرکت پا، مفصل ران و کمر
  • قدرت
  • تعادل در حالت ایستاده
  • توانایی راه رفتن
  • سرعت التیام یافتن
  • شروع مجدد فعالیت‌ها و ورزش‌ها

درمان فیزیوتراپی شکستگی ران پا و یا بعد از عمل جراحی ران پا شامل موارد زیر می‌شود:

  • ماساژ بافت نرم
  • متحرک‌سازی مفصل
  • اولتراسوند
  • سوزن زدن خشک (dry needling) در این روش سوزن زدن به طور مستقیم داخل نقاط ماشه‌ای بدون تزریق هیچ ماده ایی صورت می گیرد.
  • استفاده از بریس محافظ
  • استفاده از چوب زیر بغل
  • حرکت‌های اصلاحی و ورزش ران پا برای افزایش مقاومت، انعطاف‌پذیری، پایداری عضله‌های هسته و تعادل
  • آب درمانی
  • آموزش نحوه درست انجام فعالیت های روزمره
  • توصیه‌هایی در مورد تعدیل میزان و شیوه فعالیت
  • شروع مجدد تدریجی دویدن و برنامه فعالیت
  • توصیه‌هایی در مورد کفش مناسب

برنامه های فیزیوتراپی

فیزیوتراپیست پس از صدمه دیدن یا بعد از عمل جراحی ران پا به بیمار کمک می‌کند تا:

  • از تخت برخیزد، بایستد و راه برود. متحرک‌سازی زود هنگام (راه رفتن، ایستادن) از لخته شدن خون و بروز دیگر عارضه‌ها جلوگیری می‌کند.
  • روش استفاده از چوب زیر بغل یا واکر را یاد بگیرد.

دیگر اقداماتی که فیزیوتراپیست با استفاده از روش های درمان برای بیمار استفاده می کند به شرح زیر می باشد:

  • کاهش درد: فیزیوتراپیست از مکانیک و روش‌های درمانی متفاوتی برای کنترل و کاهش درد بهره می‌گیرد. این روش‌های درمانی کمپرس گرم و یا سرد، اولتراسوند، تحریک برقی ملایم، نوارپیچی، ورزش برای شکستگی ران پا و حرکت‌های اصلاحی ران پا و درمان‌های ماهرانه ویژه‌ای موسوم به درمان دستی یا کایروپراکتیک را شامل می‌شود.
  • بهبود توانایی حرکتی: فیزیوتراپیست به منظور بازگرداندن توانایی حرکتی طبیعی به پا و مفصل ران درمان‌ها و فعالیت‌های خاصی را انتخاب می‌کند. احتمالاً این درمان‌ها با حرکت‌های منفعلی شروع می‌شوند که فیزیوتراپیست بر روی مفصل ران و پا اعمال می‌کند و سپس به تدریج انجام حرکت‌های فعال و کششی‌ای ممکن می‌گردد که بیمار می‌تواند خود به تنهایی انجام‌شان دهد.
  • بهبود قدرت: ورزش و حرکات اصلاحی شکستگی ران پا برای هر مرحله از بهبود در نظر گرفته می‌شود و فیزیوتراپیست برنامه درمانی منحصر به فردی را مختص هر بیمار طراحی می‌کند و به بیمار حرکت‌های اصلاحی مناسبی مانند استفاده از وزنه‌های آزاد، نوارهای کشی، قرقره با وزنه، دستگاه کاردیو و دستگاه وزنه را آموزش می‌دهد که در بازیابی قدرت، نیرو و چالاکی مؤثراند.
  • کوتاه کردن دوران بهبود: فیزیوتراپیست در زمینه انتخاب درمان‌ها و ورزش ران پا در التیام، بازگشتن به زندگی طبیعی و تحقق سریع‌تر اهداف درمانی بیمار آموزش دیده و تجربه به دست آورده است.
  • شروع مجدد فعالیت‌ها: فیزیوتراپیست با همکاری بیمار اهداف بهبود، از جمله ازسرگیری کار و ورزش، را تعیین می‌کند و برنامه درمانی را به گونه‌ای تنظیم می‌کند که بیمار بتواند به سریع‌ترین، ایمن‌ترین و کارآمدترین روش ممکن به اهداف خود دست یابد. فیزیوتراپیست از دستگاه‌ها، روش‌های کایروپراکتیک، ورزش و حرکات اصلاحی ران پا، فعالیت‌های بازآموزی و تکنیک‌های ورزشی خاص بهره می‌گیرد و آموزش‌های خاص را به بیمار ارائه می‌دهد.
  • پیشگیری از آسیب دیدن مجدد: فیزیوتراپیست برنامه‌ای ورزشی را برای انجام تمرین‌های مقاومتی و کششی عضله‌های اطراف مفصل ران، بخش فوقانی پا و عضله‌های مرکزی در خانه تهیه می‌کند. این تمرین‌ها معمولاً قدرت و انعطاف‌پذیری عضله‌های مرکزی، همسترینگف چهارسر، دور کننده (ابداکتور) و نزدیک کننده (اداکتور) را هدف قرار می‌دهند.

ورزش و حرکت‌های اصلاحی

انجام حرکات‌ اصلاحی ران پای زیر معمولاً زمانی به بیماران دچار شکستگی استخوان ران پا در قسمت تنه توصیه می‌شود که شکستگی التیام یافته باشد و بتوان حرکت دادن استخوان را بدون بروز درد تحت نظارت جراح آغاز کرد. البته بهتر است همواره پیش از شروع تمرین‌ها در مورد مناسب بودن آنها با شرایط خاص خود با فیزیوتراپیست مشورت کنید. در مجموع می‌توان گفت که این حرکات اصلاحی و ورزش ران پا سه بار در روز و تنها به شرط بروز نیافتن یا تشدید نشدن درد انجام می‌شوند.

تمرین اول: خم و صاف کردن مفصل ران و زانو: تا جایی که می‌توانید و احساس ناراحتی نمی‌کنید یا دردتان تشدید نمی‌شود زانو را خم و به قفسه سینه نزدیک کنید. سپس پا را صاف کنید (تصویر زیر). این حرکت را 10 تا 20 بار به شرط تشدید نشدن علائم انجام دهید.

1

انقباض استاتیک عضله چهارسر: عضله مقابل ران (عضله چهارسر) را با فشار دادن زانو روی حوله (مطابق تصویر زیر) سفت کنید. انگشتان خود را روی عضله چهارسر فشار دهید تا سفت شدن این عضله را حین انقباض حس کنید. این حالت را 5 ثانیه حفظ کنید و سپس این حرکت را 10 بار با نهایت شدت ممکنی که باعث تشدید علائم نمی‌شود تکرار کنید. شروع این ورزش شکستگی ران پا باید با تجویز فیزیوتراپیست باشد.

2

انواع شکستگی ران پا جزء فوریت های پزشکی محسوب می شود و باید به منظور تشخیص انواع شکستگی و جلوگیری از عوارض آن تحت درمان قرار بگیرد. یکی از راه های درمان حائز اهمیت برای بهبودی کامل حتی پس از عمل جراحی ران پا به منظور بازگرداندن عملکرد طبیعی به استخوان ران پا استفاده از فیزیوتراپی می باشد، برنامه توانبخشی در این درمان شکستگی پا در قسمت ران شامل حرکات اصلاحی، ورزش ران پا، ماساژ، کایروپراکتیک و... می شود.

نویسنده: فاطمه اسدی- فیزیوتراپیست